De Ark van Noach en de Ark van Johan

Van Jeroen Bosch tot de Heiligen der Laatste Dagen, maar waarschijnlijk is het de schuld van Gustave Doré

De Vraag

Zeer terecht werd door Humboldt de Heiden de vraag opgeworpen hoe Johan op het idee is gekomen om zijn Ark zo'n potsierlijke plompe vorm te geven, met een datsja op het bovendek. Hoewel ik daar al een vermoeden van had, leek een nadere studie aangewezen.

Jeroen Bosch

Als je goed gaat zoeken, kun je ongetwijfeld veel oudere afbeeldingen van de Arke Noach's vinden. Al googelend stuitte ik echter op de volgende twee afbeeldingen, allebei van omstreeks 1470, die me een geschikt startpunt leken voor deze verkenning.

Jeroen Bosch, De Berg Ararat

Onbekend, De Arke Noach's

Het linker plaatje is een detail van het veelluik Sicut erat in diebus Noë, dat in het museum Boymans-van Beuningen is te bezichtigen. Het rechter plaatje stamt uit de zogeheten Quentel- of Keulse bijbel, die in 1478 werd gepubliceerd. Wat het eerst in het oog springt is, behalve dat Bosch wel een ietsepietsje beter kan tekenen dan de onbekende Keulse bijbelverluchter, dat de beide kunstenaars totaal verschillende voorstellingen hebben van het door het opperwezen gerecommandeerde reddingsvaartuig. Opmerkelijk is ook, dat reeds in 1478 de Ark wordt afgebeeld met een datsja op het bovendek. Het lijkt haast een kapelletje. Overigens lijkt het ontwerp niet bijzonder geschikt voor het doorstaan van zondvloeden en ander zwaar weer; Dorus Rijkers zou er niet mee zijn uitgevaren.

De 18e eeuw

We gaan even met reuzenstappen door de geschiedenis heen. Wat ik maar wil laten zien, is dat tweeëneenhalve eeuw later er nog altijd verschillen van inzicht bestonden over het ontwerp van de Ark.

Uit Calmet's General Historical, Chronological, Geographical Name & Wordbook of the Holy Bible

In de Nederlandse uitgave van Calmet's boek (1725/1727) wordt, niet geheel onbegrijpelijk, een drijvende stal afgebeeld. Een geheel nieuwe voorstelling, die niets gemeen heeft met wat Bosch of zijn anonieme tijdgenoot voor ogen hadden. Op de Ark van Johan lijkt het evenmin.

Gustave Doré

Deze 19e eeuwse franse kunstenaar (1833-1883) was vooral werkzaam als karikaturist en illustrator. Voordat zijn oog in 1865 op de Bijbel viel, had hij (o.m.) werken van Rabelais en Balzac, Dante's Hel, Don Quichote en de Baron von Münchhausen geïllustreerd. Vooral het Oude Testament bleek een rijke inspiratiebron. Het leverde honderden tekeningen op, die opvallen door dramatische composities en krachtige lijnen. In zijn atelier werden deze tekeningen door bekwame vakmensen (er zijn er zo'n 40 bekend die voor hem hebben gewerkt) omgezet in gravures. De illustraties van Doré waren in zijn tijd ongekend populair en hadden een enorme invloed, die, zoals we zullen zien, heden ten dage nog niet is uitgewerkt.

Gustave Doré, Het uitzenden van de duif

Dramatiek te over, maar wat ons het meest interesseert is natuurlijk de makelij van de Ark. Wij noteren: een plompe boeg en romp en de inmiddels vertrouwde datsja op het bovenste dek, terwijl ook het opvallend zware opstaande boegdeel (het heet vast anders, maar ik ben niet zo heel erg thuis in scheepsbouwkundige termen) markant is.

De Ark van Johan

Over de rest kunnen we kort zijn.  

De Ark van Noach (Het Zoutvat, christelijke afbeeldingen )

Omslag van Noach bouwt een boot, door Lois Rock

Hé, waar heb ik dit meer gezien? Deze prachtige kleurplaat kun je downloaden op www.schoolplaten.com.

Zo, ik hoop dat dit duidelijk maakt uit welke hoek de inspiratie van Johan komt. Tot slot nog een curiositeit, die ik tegenkwam op de site van de Heiligen der laatste dagen:

De naam van de artiest kan ik op de site zo gauw niet vinden. Hij (of zij) heeft zich in elk geval goed in het verhaal ingeleefd. Hoewel in de Bijbel niet wordt vermeld dat Noach de spotlust van zijn tijdgenoten opwekte, zal dit haast onvermijdelijk zo zijn geweest. Wie afwijkt van de norm, wordt door beschaafde mensen belachelijk gemaakt en/of door de fundamentalisten doodgeslagen, dat is van alle tijden.

Home